بازنمایی مسلمانان دررسانه های غربی وتاثیر آن برزندگی اجتماعی مسلمانان ساکن غرب

ظهر پنجمین روز سال ١۳۸٧، شبکه خبر، گفتگویی با مسعود شجره، از اعضای کمیسیون حقوق بین الملل اسلامی لندن پخش کرد. او گفت ٨٠ درصد مسلمانان انگلیس از سوءرفتار نژادپرستان رنج می برند و اضافه کرد جنگ روانی-تبلیغاتی رسانه های غربی با "فکر برآمده از اسلام" است، نه خود مسلمانان. او سخنان خود را به کنار هم نشاندن تصاویر پرخشونت و صحنه های حضور مسلمانان مستند ساخت و از عدم رعایت حقوق مدنی مهاجران مسلمان، حتی به عنوان شهروند درجه دوم انتقاد کرد. یکی دو روز بعد، اصرار نماینده هلندی بر انتشار فیلم فتنه، موجی از اعتراض عمومی به توهین به ادیان را در پی داشت. در فاصله چند ساعت، وب نگاران حرفه ای، با نام دفاع از آزادی بیان، مسلمانان معترض را به عنوان ناقضان آزادی های اساسی مندرج در قانون، به باد انتقاد گرفتند و حتی از احساس فقدان امنیت در زندگی با مسلمانان قلم راندند.

بازنمایی جهت دار مسلمانان در رسانه های غربی و موضوع اسلام هراسی امروزه به یکی از مسائل مهم دنیای مسلمانان تبدیل شده و تاکنون به دفعات مورد اعتراض آنان قرار گرفته است. سعیدرضا عاملی در تعریف اسلام هراسی می نویسد:


سعیدرضا عاملی در تعریف اسلام هراسی می نویسد: تصویری که رسانه های آمریکایی از اسلام و مسلمانان ارائه می دهند‏‏، در دل مردم هراسی غیرواقعی ایجاد می کند. به همراه آوردن کلمه اسلام و مسلمانان در کنار ترور، ضد حقوق بشر بودن، تهدید، خشونت، ضد زن بودن و یا عقب افتادگی و بربریسم، نمونه هایی از تفسیر وحشت آفرین از اسلام و مسلمانان است که دائما در تیراژ خبری و فیلم های مستند و داستانی رسانه های غرب دیده می شود (عاملی، بانک مقالات جهانی شدن). ادوارد سعید نیز با اشاره به بازنمایی غیرواقعی مسلمانان در اخبار رسانه های غربی‏، می نویسد: در بسیاری از موارد نه تنها اسلام با بی دقتی آشکار ترسیم شده است بلکه تبیین های قوم گرایانه بی دروپیکر، نفرتهای فرهنگی و حتی نژادی و دشمنی های ژرف و در همان حال متناقض و دلخواه، نیز در این اطلاع رسانی ها مشاهده می شود(سعید1379: 51). درباره اسلام هراسی و بازنمایی مسلمانان در رسانه های غربی تاکنون بررسی ها و اظهارنظرهای فراوانی صورت گرفته که به عنوان نمونه می توان به مقالات زیر اشاره نمود:

پدیده اسلام ستیزی در اسپانیا[1]، ساختار رسانه‌ای اسلام‌هراسی در فرانسه[2]، از اسلام‌هراسی تا سونامی اسلامی[3]، م‍ی‍راث‌ ش‍وم‌ ب‍ن‌لادن[4]‌، نقدی بر فتنه‌گری جاهلان[5]، ک‍ارک‍رده‍ای‌ اس‍لام‌ه‍راس‍ی‌ در ان‍گ‍لیس[6]‌، اسلام هراسی رویای بازی برد ـ برد نظام سلطه علیه اسلام[7]، هراسی دیگر[8]، ریشه‌های اسلام‌ستیزی در غرب[9]، اسلام‌هراسی در آلبانی پس از کمونیسم: نگاهی به تبلیغات منفی علیه فراگیرترین دین در یک کشور اروپایی[10]، بازنمایی ایران و حجاب[11]

اما هیچ گاه به این مهم پرداخته نشده که تاثیرگذاری محتوای بازنمایی شده رسانه ای منوط به رمزگشایی مخاطب و فهم او از این محتواست. به گفته استوارت هال ‏(استوری1385: 33) اگر هیچ معنایی مستفاد نشود، آن متن رسانه ای مصرف نخواهد شد و چنانچه آن معنا عملا بیان نشود، تاثیری هم ندارد. پس اسلام هراسی نیز زمانی فراگیر و مهم خواهد شد که توسط مردم درک و باور شود. اگرچه موضوع مخاطب فعال، اهمیت خوانش و رمزگشایی مخاطب نیز به تازگی در تحقیقات چندی مورد توجه محققان قرار گرفته است‏‏، هیچ یک از آنها بطور خاص به بحث خوانش مخاطبان از بازنمایی مسلمانان در رسانه ها نپرداخته اند. چند نمونه از این مقالات در زیر آمده است:

نقش مخاطب در خوانش اثر هنری از دیدگاه جامعه‌شناسی[12]، خوانش و تأویل متن دراماتیک[13]، ه‍م‍گ‍ون‍ی‌ م‍وق‍ع‍ی‍ت‌ه‍ای‌ روای‍ی‌ و خ‍وان‍ش‌ م‍خ‍اطب[14]‌، ب‍ررس‍ی‌ وی‍ژگ‍ی‍ه‍ای‌ و ن‍ظرات‌ م‍خ‍اطب‍ان‌ م‍ش‍ت‍رک‌ ن‍ش‍ری‍ه‌ آب‍زی‌ پ‍رور[15]، زیبایی‌شناسی دریافت: تصویرسازی‌هفت‌پیکر[16]، ب‍ررس‍ی‌ ک‍ارب‍رد م‍ک‍ان‍ه‍ای‌ ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‍ی‌ در ارس‍ال‌ پ‍ی‍ام‌[17]

در این مقاله تلاش می شود پس از مروری بر ادبیات اسلام هراسی و بازنمایی مسلمانان در رسانه های غرب‏، به این پرسش پاسخ داده شود که این نوع بازنمایی چگونه رمزگشایی و توسط ساکنان غیرمسلمان غرب فهمیده می شود؟ آیا غریبان هوش و گوش خود را بطور کامل به رسانه های جمعی و برنامه های ضداسلامی آنها سپرده اند یا بگونه ای انتقادی و با تردید به این برنامه ها می نگرند؟ رفتار و برخورد خود مسلمانان چه نقشی در ذهنیت غربیان از مسلمانان دارد؟ آیا صرف بازنمایی منفی مسلمانان می تواند اذهان غربیان را نسبت به آنها خراب کرده و در زندگی اجتماعی و تعاملات روزمره آنها مشکلی ایجاد کند؟

در ادامه‏، با استفاده از نظریه های بازنمایی و رمزگذاری و رمزگشایی استوارت هال به توضیح این مسئله می پردازم.



[1] مسجد، ش ۱۰۳، تیر ۱۳۸۵: ص ۳۰ - ۳۳

[2] ادریس الکنبوری، ترجمه: علی باکر، کتاب ماه دین، ش ۱۲۰-۱۲۲، مهر - آذر ۱۳۸۶: ص ۷۴-۷۹

[3] محمدمهدی انصاری، رسالت، ۳ اسفند ۱۳۸۵: ص ۱

[4] ای‍لان‍ل‍و، م‍ژگ‍ان،‌ خ‍ردن‍ام‍ه‌ ه‍م‍ش‍ه‍ری‌، ش‌ ۵۹، (۵ م‍رداد ۱۳۸۴): ص‌ ۱۶

[5] باقرزاده، محمدرضا، کیهان، ۲۶ اردیبهشت۱۳۸۷: ص۱۰

[6] دان‍ش‍ور، م‍ج‍ی‍د، ه‍م‍ش‍ه‍ری‌ دی‍پ‍ل‍م‍ات‍ی‍ک‌، ش‌ ۵۸، (۸ م‍رداد ۱۳۸۴): ص‌ ۳

[7] سراج، رضا، کیهان، ۱ اردیبهشت ۱۳۸۷: ص ۱۲

[8] سودآور‌فرمانفرمائیان، فاطمه، ترجمه مهدی افشار، فصلنامه هستی، ش ۲۳، پاییز ۱۳۸۴: ص ۲۹ - ۴۴

[9] قدیری، احمد، کیهان، ۲۹ فروردین۱۳۸۷: ص۱۲

[10] یازیجی، السی، ترجمه: امیرحسین اصغری، جام‌جم، ۲۳ مرداد ۱۳۸۷: ص ۱۱

[11] روشن‌ضمیر، الی‌لستر‌، ترجمه سبحان رضایی، رسانه، ش ۶۸، زمستان ۱۳۸۵: ص۱۲۳ - ۱۵۰

[12] کوثری، مسعود، ایران، ۷ خرداد ۱۳۸۷: ص ۱۰

[13] چابک، پردیس، پ‍ای‍ان‌ن‍ام‍ه، استاد راهنما: امیرکاووس بالازاده، کارشناسی ارشد نمایش، گرایش ادبیات نمایشی، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۸۴

[14]رب‍ی‍ع‍ی‌وزی‍ری‌، ع‍ل‍ی، ‌ان‍ت‍خ‍اب‌، ۲۵ دی‌ ۱۳۷۸: ص‌ ۷

[15] سلطان محمدی، پ‍ای‍ان‌ن‍ام‍ه، استاد راهنما: م‍ح‍م‍د دادگ‍ران، کارشناسی ارشد ع‍ل‍وم‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳79

[16] فتاحی، سرور، پ‍ای‍ان‌ن‍ام‍ه، استاد راهنما: حمیدرضا سوری، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳81

[17] رح‍ی‍م‍ی، م‍ل‍ی‍ح‍ه‌‌، پ‍ای‍ان‌ن‍ام‍ه، استاد راهنما: م‍ج‍ت‍ب‍ی‌ ال‍ل‍ه‍ی‍اری‌، کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳73


فرزانه نزاکتی